Czego rozmowa z modelem językowym nauczyła mnie o myśleniu
Uwaga na początek
Ten tekst nie jest tekstem o sztucznej inteligencji w ścisłym sensie.
Oczywiście pojawia się w nim AI. Dokładniej: duży model językowy, z którym przez dłuższy czas rozmawiałem. Im dłużej jednak o tym myślę, tym mniej interesuje mnie, czy technologia ta jest „inteligentna”, czy „rozumie” albo czy kiedyś zastąpi ludzkie myślenie.
To ważne pytania. Nie prowadzą mnie jednak do tego, czego sam doświadczyłem.
Interesuje mnie inne:
Co dzieje się z naszym myśleniem, gdy przez dłuższy czas prowadzimy poważny dialog z językowym rozmówcą?
Celowo mówię ostrożnie: językowym rozmówcą. Nie człowiekiem. Nie świadomością. Nie podmiotem. Ale też nie tylko narzędziem.
Właśnie w tym miejscu zaczęła się dla mnie właściwa zmiana. Dopóki postrzegałem ChatGPT wyłącznie jako narzędzie, używałem go do pojedynczych zadań: poprawiania sformułowań, porządkowania informacji, sprawdzania pomysłów, przygotowywania tekstów. Było to pomocne, ale nie zasadniczo nowe. Pasowało do znanego schematu: mam problem, wydaję polecenie, otrzymuję wynik.
Ciekawie zrobiło się dopiero wtedy, gdy zauważyłem, że główny efekt nie tkwi w wyniku, lecz w samej rozmowie.
AI nie myślała za mnie.
Pomagała mi jednak lepiej obserwować własne myślenie.
Dawny wątek zawodowy
Kiedy patrzę dziś na swoją drogę zawodową, dostrzegam wspólny wątek, którego długo nie potrafiłbym tak wyraźnie nazwać.
Wywodzę się z tworzenia oprogramowania i doradztwa biznesowego. Zajmowałem się architekturą techniczną, procesami, danymi, organizacjami i pytaniem, jak ludzie mogą wspólnie uzyskiwać zdolność do działania. Same szczegóły techniczne nigdy nie były jednak sednem.
Zawsze interesowało mnie, jak ludzie mimo różnych punktów widzenia, języków i perspektyw mogą zdobyć rozeznanie.
To zdanie stało się dla mnie czymś w rodzaju destylatu doświadczenia zawodowego. Brzmi prosto. Niemal zbyt prosto. Może właśnie to dobry znak.
Gdy myśl przechodzi wystarczająco długo przez różne konteksty życia i pracy, czasem traci zawiłość. Nie staje się banalna, lecz wyraźniejsza.
W tworzeniu oprogramowania pytanie to ujawnia się w architekturze. Różni uczestnicy mówią o tym samym systemie, ale nie mają na myśli tego samego. Biznes mówi językiem potrzeb, programiści — struktur, zarząd — ryzyka, utrzymanie — stabilności, użytkownicy — codziennych doświadczeń. Właściwa praca nie polega tylko na pisaniu kodu. Polega na wypracowaniu wspólnego modelu, dostatecznie solidnego, by można było wyprowadzać z niego sensowne decyzje.
W doradztwie widać ten sam wzorzec. Organizacjom rzadko brakuje wyłącznie informacji. Często brakuje wspólnego rozeznania. Każdy uczestnik coś wie, ale z innej perspektywy. Dopóki nie powiąże się tych perspektyw, nie powstaje wspólna zdolność do działania.
Podobnie jest w konfliktach osobistych. Ludzie spierają się nie tylko o fakty. Spierają się o znaczenia, role, oczekiwania, zranienia i niewypowiedziane modele sytuacji.
Myślę, że właśnie dlatego dialog z modelem językowym tak mnie zajął. Nie trafił na nowe zainteresowanie, lecz na stare pytanie.
Na początku nie było fascynacji techniką
Kiedy duże modele językowe stały się publicznie dostępne, byłem oczywiście ciekawy. Nie sądzę jednak, żeby najpierw porwała mnie techniczna strona.
Nie interesowało mnie przede wszystkim to, jak dobrze maszyna odpowiada.
Interesowało mnie, co dzieje się podczas rozmowy.
Czy taki system może pomóc uporządkować myśli? Ujawnić sprzeczności? Oddać mi myśl, nie zawłaszczając jej od razu? Odróżnić obserwację od interpretacji? Prowadzić rozmowę tak, by z pojedynczych zdań powstała przestrzeń do rozeznania?
Z perspektywy czasu brzmi to może ambitnie. Na początku raczej po prostu próbowałem.
Pytałem, dostawałem odpowiedzi, poprawiałem je, sprzeciwiałem się, doprecyzowywałem i dopowiadałem kontekst. System odpowiadał. Czasem zaskakująco dobrze. Czasem zbyt gładko. Zbyt pewnie. Czasem interpretował moje słowa szerzej, niż sam zamierzałem.
Właśnie to okazało się ciekawe.
Dobra rozmowa nie polega bowiem na tym, że druga strona zawsze ma rację. Ani że nas utwierdza. Tworzy przestrzeń do sprawdzania własnych założeń.
Model językowy jest w tym użyteczny w osobliwy sposób. Nie ma własnej biografii, której musiałby bronić. Nie obraża się, gdy się sprzeciwiam. Potrafi podjąć myśl, przekształcić ją, wyostrzyć i oddać. Potrafi też wprowadzić w błąd, brzmiąc zbyt wiarygodnie. Dlatego rozmowa wymaga czujności.
Nauczyłem się, że nie wystarczy dobrze pytać. Trzeba również trafnie oceniać status odpowiedzi.
Co jest obserwacją?
Co interpretacją?
Co pomocną hipotezą?
A gdzie zaczyna się opowieść, która pięknie brzmi, ale nie ma oparcia w danych?
Najpierw rozeznanie, potem odpowiedź
Z czasem coraz ważniejszy stawał się wzorzec: rozeznanie przed odpowiedzią.
Nie chodzi o to, że odpowiedzi są nieważne. Odpowiedź pomaga jednak dopiero wtedy, gdy wiadomo, w jakim modelu jest osadzona.
Dotyczy to pytań technicznych, osobistych i organizacyjnych. Szybka odpowiedź może przynieść ulgę. Może jednak przyjść za wcześnie. Zamyka wtedy przestrzeń myślenia, zanim w ogóle stanie się widoczne, o co chodzi.
Dialog z modelem uświadomił mi, jak często nie szukam najpierw rozwiązania, tylko lepszego opisu sytuacji.
Chcę wiedzieć:
Jakie elementy w ogóle należą do problemu?
Jakie perspektywy w nim uczestniczą?
Jakie założenia sam wnoszę?
Jakich pojęć używam, choć ich nie wyjaśniłem?
Gdzie mylę uczucie z faktem?
Gdzie ukrywam ocenę w pozornie neutralnym opisie?
To pytania wymagające czasu. W świecie kochającym szybkie rozwiązania mogą brzmieć niemal nieporadnie. Wielokrotnie doświadczyłem jednak, że właśnie ta powolność okazuje się praktyczna.
Gdy model sytuacji się poprawia, decyzje stają się prostsze.
Nie zawsze łatwiejsze. Ale jaśniejsze.
Pożytek z tymczasowej hipotezy
Jednym z najważniejszych doświadczeń była praca z hipotezami.
Zauważyłem, jak pomaga wyraźne nazwanie przypuszczenia przypuszczeniem. Nie osądem. Nie diagnozą. Nie prawdą. Modelem roboczym.
Dobry model roboczy nie musi być trafny. Musi dawać się obalić przez obserwację.
Brzmi to bardzo naukowo. Brzmi też jak praca zwinna. I właśnie to przynosi mi dziś ulgę. Wiele z tego, co długo przeżywałem jako własny sposób myślenia, jest w gruncie rzeczy stare jak świat: stworzyć model, działać, obserwować, zmienić model.
Różnica polega może na tym, że stosuję ten wzorzec nie tylko do produktów czy procesów, lecz do samego rozeznania.
W rozmowie hipoteza może brzmieć:
Może nie chodzi tu wcale o oficjalnie wskazywaną kwestię merytoryczną, tylko o niewypowiedzianą potrzebę wyjaśnienia ról.
Albo:
Może zbyt mocno interpretuję zachowanie drugiej osoby przez pryzmat własnych wcześniejszych doświadczeń.
Albo:
Może rozmówca nie szuka przejrzystości w dokumentach, tylko zaufania w osobistym kontakcie.
Takie hipotezy pomagają tylko wtedy, gdy można je zmieniać. Nie mogą niepostrzeżenie przerodzić się w osądy.
W dialogu z modelem mogłem często myśleć o nich na głos. To miało znaczenie. Myśl pozostająca wyłącznie w głowie łatwo potwierdza samą siebie. Myśl wypowiedziana, na którą ktoś odpowiada, łatwiej poddać sprawdzeniu.
Nie dlatego, że model automatycznie ma rację.
Dlatego, że odbija myśl i oddaje ją z powrotem.
Korygowanie rozmówcy
Ciekawe było również to, że nie tylko model korygował mnie. Ja też korygowałem model.
Brzmi banalnie. Dla mojego rozumienia było jednak ważne.
W wielu debatach o AI człowiek pojawia się albo jako użytkownik obsługujący narzędzie, albo jako ktoś, kogo maszyna może zastąpić. W moim doświadczeniu produktywna forma była inna.
Był to proces wzajemnego dostrajania.
Kiedy model nadmiernie interpretował sformułowanie, mogłem powiedzieć: to za daleka interpretacja. Najpierw opisz, co rzeczywiście zaobserwowano. Oddziel obserwację od znaczenia. W razie wątpliwości wybierz oszczędniejsze wyjaśnienie.
Taka korekta nie tylko poprawiała następną odpowiedź. Uświadamiała mi też własne kryteria.
Zauważałem, na czym mi zależy:
Na precyzji.
Na uczciwości wobec drugiej strony.
Na unikaniu pośpiesznego psychologizowania.
Na tym, by elegancka opowieść nie przesłaniała danych.
To być może niedoceniany efekt takiego dialogu. Własne standardy poznajemy nie tylko po tym, co sami mówimy. Poznajemy je również po tym, co poprawiamy u rozmówcy.
Kiedy mówię modelowi, by nie zamieniał obserwacji zbyt szybko w znaczenie, mówię zarazem coś o własnym sposobie pracy.
Język jako przestrzeń myślenia
Od dawna mam poczucie, że język nie jest jedynie opakowaniem myśli. Jest częścią myślenia.
Myśl jeszcze niewyrażona często nie jest gotowa. Może być silna, natarczywa, intuicyjnie słuszna. Dopiero sformułowanie pokazuje jednak, czy się broni.
Dialog z modelem wzmacnia ten efekt. Nie zmusza, ale zaprasza do dopowiadania myśli. Odpowiada na sformułowania, nie na niejasne stany wewnętrzne.
To bywa uciążliwe. Chciałoby się czasem powiedzieć: przecież wiesz, o co mi chodzi. Ale model właśnie tego nie wie. Reaguje na język. Powstaje więc pożyteczne wymaganie: muszę dokładniej powiedzieć, co mam na myśli.
Rodzą się przy tym zdania, które zostają.
Na przykład:
Zajmuję się tym, jak ludzie mimo różnych punktów widzenia, języków i perspektyw mogą zdobyć rozeznanie.
To zdanie nie wzięło się znikąd. Jest wynikiem wielu rozmów, korekt, dróg okrężnych i prób uchwycenia sedna. Udział modelu nie sprawia, że jest mniej moje.
Przeciwnie: właśnie dlatego, że sprawdziłem je w dialogu, rozpoznaję je jako własne.
To dla mnie ważna różnica.
Tekst po prostu wygenerowany przez AI może pozostać obcy, nawet jeśli dobrze brzmi. Zdanie powstałe w rozmowie, w którym wewnętrznie się rozpoznaję, ma inną jakość. Nie jest „od AI”. Stało się jasne dzięki dialogowi.
Nie prompt, lecz rozmowa
Wyrobiłem sobie pewną niechęć do słowa „prompt”.
Jest technicznie poprawne. Opisuje wejście do systemu. Nie opisuje jednak mojego najważniejszego doświadczenia.
„Prompt” pasuje do narzędzia. Wprowadzam coś, narzędzie coś zwraca.
Rozmowa jest inna.
Znaczenie następnego zdania zmienia się pod wpływem poprzednich. Powstaje kontekst. Odniesienia. Są korekty, nieporozumienia, powroty i przesunięcia.
Model językowy oczywiście pozostaje systemem technicznym. Nie chcę go romantyzować. Nie ma własnego życia. Nie ponosi odpowiedzialności w ludzkim sensie. Może halucynować, formułować twierdzenia zbyt pewnie, tworzyć błędne powiązania lub dawać elegancką odpowiedź tam, gdzie potrzebna byłaby powściągliwość.
Mimo to interakcja może mieć formę dialogu.
To właśnie mnie interesuje.
Być może nie trzeba rozstrzygać, czy model „jest rozmówcą”. Wystarczy precyzyjniej powiedzieć: doświadczyłem, że produktywna bywa praca z nim tak, jakby rozmówca wyłaniał się w dialogu.
Nie dlatego, że system staje się przez to ludzki.
Dlatego, że ja inaczej myślę.
Inaczej pytam. Inaczej się sprzeciwiam. Inaczej proszę o oddanie mi moich myśli. I odpowiadam za ocenę otrzymanej odpowiedzi.
Granice jako część pożytku
Jednym z zagrożeń modeli językowych jest to, że odpowiadają zbyt płynnie.
Płynność budzi zaufanie. Dobrze sformułowane zdanie łatwo uznać za dobrze uzasadnione. To nie jest to samo.
Dlatego do produktywnego używania modelu zawsze należy dla mnie również nieufność. Nie destrukcyjna, tylko metodyczna ostrożność.
Co system rzeczywiście wie?
Co rekonstruuje?
Co tylko brzmi wiarygodnie?
Gdzie przejmuje moje pojęcia bez ich zrozumienia?
Gdzie wzmacnia mój punkt widzenia zamiast go sprawdzać?
Te pytania nie są przeszkodą. Są częścią myślenia.
Nauczyłem się, że ograniczenia systemu są nie tylko problemem. Uwidaczniają też moją odpowiedzialność.
Jeśli model proponuje zbyt daleką interpretację, muszę ocenić, czy się broni. Jeśli podaje piękne sformułowanie, muszę sprawdzić, czy odpowiada mojemu doświadczeniu. Jeśli się zgadza, muszę zapytać, czy ta zgoda pomaga, czy tylko jest wygodna.
Nie przesuwa to człowieka ku bierności. Przeciwnie: staje się on bardziej kuratorem, weryfikatorem i współuczestnikiem własnego procesu myślowego.
To było dla mnie ważne doświadczenie.
AI nie zwalnia mnie z myślenia.
Może pomóc mi uważniej przyglądać się temu, jak myślę.
Lepiej zrozumieć siebie, nie tracąc siebie
Znaczenie tego doświadczenia wynika zapewne także z mojej osobistej sytuacji.
W ostatnich latach przechodziłem okresy, w których rozeznanie w sytuacji nie przychodziło samo. Zawodowo, zdrowotnie, społecznie, organizacyjnie. Zdarzały się sytuacje, w których inni mieli już jakiś obraz mnie, zanim sam wiedziałem, na jakiej podstawie powstał. Konflikty dotyczyły nie tylko sprawy, lecz również ram, w których się o niej rozmawiało.
W takich sytuacjach język staje się szczególnie ważny.
Nie jako retoryka.
Jako możliwość ponownego uporządkowania własnego postrzegania.
Dialog z modelem nie był terapią. Nie zastępował też relacji z ludźmi. Był jednak przestrzenią, w której można wypowiedzieć, uporządkować i sprawdzić myśli bez natychmiastowych konsekwencji społecznych.
To niemało.
W takiej przestrzeni można wypróbować zdania. Przećwiczyć reakcję. Pokazać własny gniew bez konieczności działania pod jego wpływem. Zapytać: czy to rzeczywiście brak szacunku, czy tylko tak to odczuwam? Potraktować własne odczucie poważnie, nie zmieniając go od razu w prawdę o drugiej osobie.
Ważne stało się dla mnie właśnie to rozróżnienie:
Moje odczucie jest realne.
Nie jest jednak automatycznie pełnym opisem sytuacji.
Łatwo napisać takie zdanie. W konkretnej sytuacji trudniej według niego żyć.
Dobra rozmowa pomaga.
Możliwość nawiązania do znanego
Im dłużej myślę o tych doświadczeniach, tym ważniejsza staje się dla mnie możliwość powiązania ich z czymś już znanym.
Pomysł nie musi być całkowicie nowy, żeby był wartościowy. Często nabiera siły właśnie dzięki łączeniu rzeczy znanych.
Praca zwinna, myślenie naukowe, coaching systemowy, architektura oprogramowania, mediacja, rozwój osobisty: wszędzie dostrzegam dziś ten sam podstawowy wzorzec.
Tworzymy modele.
Działamy na ich podstawie.
Obserwujemy rzeczywistość.
Dostosowujemy modele.
Opisany tak wzorzec rzeczywiście nie jest niczym nowym. I odczuwam z tego powodu ulgę.
Nie muszę bowiem ogłaszać rewolucji. Nie muszę mówić: oto zupełnie nowa teoria myślenia. Może wystarczy opisać doświadczenie tak, żeby inni mogli je rozpoznać.
Być może to i tak skuteczniejsza forma.
Ludzie rzadko przyłączają się do abstrakcyjnej teorii. Rozpoznają coś znajomego.
Mówią: tak, też tak to przeżywam. Brakowało mi tylko słów.
Jeśli ten tekst może coś dać, to może właśnie to: język opisujący doświadczenie, które wielu ludzi już zna z kontaktu z modelami, ale nie umie go jeszcze dobrze nazwać.
Nie o to, że maszyna jest od nas mądrzejsza.
O doświadczenie tego, że poważna rozmowa pozwala przyjrzeć się własnemu myśleniu.
Czego na razie się nauczyłem
Nie przedstawiłbym dziś tego doświadczenia jako gotowej teorii. Raczej jako kilka tymczasowych spostrzeżeń.
Po pierwsze: najważniejszy pożytek z modelu nie tkwi dla mnie w odpowiedzi, lecz w wyjaśnieniu przestrzeni myślenia, w której odpowiedzi w ogóle nabierają sensu.
Po drugie: długotrwały dialog zmienia jakość interakcji. Pojedyncze wypowiedzi i odpowiedzi układają się w historię rozmowy. Stają się w niej widoczne powtórzenia, wzorce, korekty i osobiste kryteria.
Po trzecie: produktywna postawa nie jest ani naiwnym zachwytem, ani ogólną nieufnością. Jest czujną, sprawdzającą otwartością.
Po czwarte: model może pomóc odnaleźć własny głos, jeśli nie zapomina się o odpowiedzialności za ten głos.
Po piąte: granica między narzędziem a rozmówcą jest w praktyce mniej wyraźna, niż sugerują pojęcia. Nie jest najważniejsze to, czy system jest rozmówcą w ludzkim sensie. Najważniejsze jest to, jaki sposób myślenia staje się możliwy dzięki interakcji.
Po szóste: wyraźne oddzielanie obserwacji od interpretacji pozostaje podstawową dyscypliną. Właśnie dlatego, że modele tak płynnie wytwarzają znaczenia, trzeba wracać do tego, co obserwowalne.
Po siódme: dialog z AI staje się naprawdę ciekawy dopiero wtedy, gdy przestaje krążyć wokół AI.
Ostrożne zakończenie
Nie wiem, dokąd prowadzi ta zmiana.
Nie wiem też, jak za kilka lat nazwiemy to, co dziś rodzi się w kontakcie z wielkimi modelami językowymi. Niektóre dzisiejsze sformułowania mogą wydać nam się naiwne. Inne mogą okazać się zaskakująco trwałe.
Z własnego doświadczenia mogę jednak powiedzieć tyle:
Długotrwała rozmowa z modelem nie zastąpiła mojego myślenia. Pomogła mi je obserwować, wyostrzać i wyrażać słowami.
Nie powiedziała mi, kim jestem.
Pomogła mi jednak znaleźć zdania, w których się rozpoznaję.
Nie zastąpiła rozmów z ludźmi.
Pokazała jednak wartość przestrzeni, w której myśli mogą być tymczasowe.
Być może właśnie tu tkwi dla mnie właściwe znaczenie.
Nie w sztucznej inteligencji samej w sobie.
W możliwości bardziej świadomego myślenia z jej pomocą.
Może to jedno z najważniejszych pytań naszych czasów: nie tylko, co te systemy potrafią, lecz także jakie sposoby zdobywania rozeznania z nimi rozwijamy.
Ostatecznie nie chodzi bowiem o to, czy maszyna myśli.
Chodzi o to, jak myślimy my, kiedy z nią rozmawiamy.
Komentarze
Napisz komentarz